EDUCACIÓN - YATICHIWI YATIQUWITUQITA
La autoestima y su importancia ¿qué opinan los jóvenes?
Publicado el 21/08/2012

“Jiwaspachp yäqasisakiw nayrar sartapxsnaxa”

Jiwaspachp yäqasiñax (autoestima) wali askiwa, ukjamatakiw wali ch’amampi, wali qamasampi kuna luräwinakans sarxarupsnaxa, janiw pächasiñas utjkaspati; ukatakisti sapa mayninaw aski amtanakax utjañapa.

Kunats jiwaspachp yäqasiñtuqit t’ukjartatäpxtana ‘crisis de la autoestima’

San Gabriel radiotuqina, Juventudes wakichäwinxa, aymara yatxatat jila kullakanakax aski amuyunakapampiw taqinis p’arxtapxañasataki, amuyt’ayawayapxistu:

Jilata Willka, qalltañatakix qhanañcht’iwa: “wakisiw qhipatuqir jitt’aña (antecedentes), jaya mar jaqxamat jichhürunakan sartasipktana, uka amuyumpiti sartasipktana. 1400, 1500 (según el calendario gregoriano) uka pachanakax jiwasan chiqpacha saräwisaxa: aymara, qhichwa jupanakax wali ch’amampiw sarnaqäwipan amuyupan sartasipxiritayna, janiw jupanakax aymaratwa, qhichwatwa sasin p’inqasipxirikataynati, yaqha jaqinakamp jikisiñas janiw axsarapxikataynati; jupanakax aymara qhichwa jaqxamaw p’iq waytas purapat arst’asipxiritayna, aymara autoestimax wali ch’amañchatataynawa. Kunapachati, 1400, 1532 español jaqinakax purintaniwayxapxi ukjataw mä sometimiento qallti: jiwasar apnaqañ amuyumpi, jupanakan saräwinakapampi, jupanakan amuyunakapampi. Ukjataw aymar marka jaqinakan amuyupa, saräwipa, luräwipa, arupa juk’ampinakaw wali jisk’achata, t’unjata uñjasi; ukjatarakiw jiwasanakax autoestima aymara-tuqit wali aynacht’at uñjasxtana. Ukjatarakiw jiwasapachp yäqasiñas t’ukharstawayi, mä amuyumpi: aymaranakan amuyupax janiw walikiti, aka aymar jaqinakax janiw jupanakpachas munasipkiti, animalamp sasiwa, sasa, ukjamataw autoestimasax t’ukjarstañar puriwayxi…

Chiqansa, anqa markanakat jutir q’ara jaqinakaw jiwasan aski luräwinakasa, saräwinakasa, arusa yaqhanakamp ch’amampik t’unjawayapxi, q’al chhaqtayañ amtapxatayna, ukampirus janiw atiwayapkiti. Jichhapachanakax juk’amp ch’amampiw sartasisipktana.

Jilata Rubén Hilare, uksatuqit amuyt’arakiwa: nayraqatax jiwaspach yäqasiñatasatakixa, jiwaspachpaw sum uñt’asiñasa khitïtansa, kawksats jutapxtana, kunats ch’iyar ñik’utanipxpachätana, kunats jani sinti ch’iyarakaraktansa, jan sinti janq’ukaraktansa, yatisiñasaw khititansajaniw nayrapachanakjam ajanu khitxsnati janq’upxtxä sasinxa. Jiwaspachpati uñt’asiñäni ukjax utjistaniw qamasa, ukjax utjistanipi nayax aymar waynatwa, aymar tawaqutwa saña. Kawkjanakans arusat arsusiñasapuniwa, mä confianzaw utjistañapa… Aymaranakax mä markasktanwa, mä jathasktanwa, uk jiwasax yatipxañasa”.

Jisa, jiwasanakati uñt’asiñäni, kawkjats jutapxtan uks yatisirakiñäni, ukjax janiw saräwisas, arusas jiwasanakas chhaqtayatakañäniti, juk’ampiw ch’amañchasipxañäni, wali qamasanipxañaniwa, ukjaw nayrar sartäwis utjani.

Kullaka Salomé Mamani, mä qhawqha arunakamp ch’amañcht’arakiwa: jiwasanakakiw isisiñatsa, arsuñatsa, sartañats p’inqasisktana… jiwaspachjamakiw saräwisatsa p’inqasisipktana, jiwasanakax saräwinakas ch’amañcht’añasawa”.

Saräwinakasa, arusa, luräwinakasti sapürunjam ch’amañchañäni, ukapachax askin sartañaw utjaspa, janiw jiwaspachp jisk’achasiñas utjkaspati, purapat yäqasiñas sapa mayninaw utjistaspa.

Kullaka Nelly Quispe, arst’arakiwa: Colonialismo patriarcal ukaw jan walt’ayawaykistuti. Kunapachati Cristóbal Colón purintankatayna, ukjatpachaw jiwasan jakäwis q’al t’unjawayapxatayna. Ukampirus jichhapachanakanx sartasisipktanwa, recuperación de identidades culturales juk’at juk’at uñjasiskiwa, taqiniw Bolivia markasan sartasisipktana. Ukatakisti yatichäwi-yatiqäwiw jiwasan jakäwisarjamañapa (una educación de acuerdo a nuestro contexto). Jiwasanakati manq’äwinakasa, isthapt’asiwisa juk’amp ch’amañchañäni ukjax autoestima jach’añchayañaniwa”.

Kunjams jiwaspachp yäqasipxsna cómo valorarnos nosotros mismos

Jilata Willka aski amuyunakampix qhanañcht’iwa: Jiwasanakax panka qillqatanak ullapxañasa ukjamaraki jiwasan jakäwisa (nuestra identidad), ukjakiw wali ch’amampi wali jaya aymar jaqxama qhichwa jaqxam sartañani. Jiwasanakati jan ullapkañäni, jan yatxatapkañäni aynacht’atakiskañaniwa. Jiwasati saräwisata, teoría occidental yatxatañäni ukjax pä ch’amampiw sarxaruñäni, ukjax janiw ñanqhachir jaqinakas ñanqhachxistaniti, axsars chhaqtayasxañaniwa, nayraruw sarxaruñäni”.

Wakisiw taqinis yatxatapxañanakasa: jakäwisata, saräwisata, anqa marka saräwinaksa. Kunapachati suma yatxatataxañäni, axsarañas janiw utjxistaspati, jisk’achasiñas juk’aqtarakispawa.

Jilata Rubén Hilare, iwxt’apxarakistuwa: “jiwasankiwa, jiwasanakaw qillqt’apxañasa, jiwasanakax janiw wiñayatakiktanti, kunas wiñayaxa kunati saräwi achachil awichanakasax uñt’ayawayapxistu uka, kunjams uk sullkawirinakatakix jaytawayañäni… taqinis amuyt’apxañäni. Akat pä tunk martx kunäñanis aymar markjamaxa, akat phisqha tunk mararux kunäñanis aymar markjamaxa, akat patak marats kunäñanisa… kunjams jichhax nayraqatar uñtasktana… Ukatakiw jiwasapach yäqasiñas, uñt’asiñas wali askipuni. Ukjamakit nuwasis sarnaqasipkañäni, lunthatanakas utjaskakiniti… Aymaranakasipktanwa, aymaranakjamax kawkins uñt’ayasipxañäni, arsusipxañäni, sañäni: mä gringotx, jiwasanakax janiw jiläktansa ni minusakaraktansa, pachpakitanwa, ukatti jiwasax jisk’achata uñjasiñäni…”

Taqikunas jiwasan amparasankaskiwa, jiwasatjamaskiwa, ukjamax wakisiw p’arxtxapxañasa, aymara jaqinakjamax wakisiw ch’ulqhinchasipxañanakasaxa, janiw ch’am jiwt’ayasipxañasakiti.

Kullaka Nelly arst’awayiwa: wakisiw jiwasan saräwinakasa, thakhinakasa ukjamaraki pachamaman qamasapampis wali sartxapxañasa, taqinis yatxatapxañanakasawa; ukataw yaqhippachax khitimpis apnaqayasipxaraktanxa, ukjamarus jiwaspachp yäqasipxarakiñäni.

Kullaka Salomé Mamani, jiwasanakax janipun yaqhanakat yatiqasipxañaniti, jiwaskam yäqasipxañani, nayraqatax jiwasan jañchis yäqasipxañäni, janiw mayni jila kullakarus uñtapxañasakiti. Ukampis jiwasan saräwisat pankanak qilqt’apxañäni, anqa markanakats kikiparaki; jilpachax yatichirinaka yatiqir wawanakar qilqt’añtuqin ch’amañcht’apxañäni.

Lup’ipxañasataki ‘para reflexionar’

Jiwaspachp yäqasiñax amparasankaskiwa, jiwasatjamaskiw wayna tawaqunaka, markachirinaka; ukampis saräwisata, arusat yatxatapxapuniñani, jilïr jila kullakanakarus jiskt’apxañäni, jupanakax aski yatxatatapxiwa. Pankanaks qillt’apxañäni, kuna luräwinakans qhip nayr uñtasapuni sarxarupxañäni.

Por: Gladys Salgado Salgado

Consulta

Juventudes. Edwin y Gladys (dir.) Radio San Gabriel, emitido el 28 de julio de 2012.

Jamuqanaka

http://3.bp.blogspot.com/-So4ZUj-0mLc/TV0SlKz81rI/AAAAAAAAAA0/Xe1tzT32naE/s1600/que_es_el_autoestima__532660_t0.jpg

http://3.bp.blogspot.com/-gVzdvEkMbQQ/UBXP3u51OtI/AAAAAAAACJM/py-Vhn69JAc/s1600/afirmaciones_positivas_poster-p228574310094870595tdcp_400.jpg

Derechos Reservados © Radio San Gabriel 2011 - 2018
Información: info@radiosangabriel.org.bo  - puebloaymara@radiosangabriel.org.bo
Webmaster: sistemas@radiosangabriel.org.bo   Portal Web: www.radiosangabriel.org.bo
El Alto, La Paz - Bolivia